همراه، به عنوان یک ابزار نوین ارتباطی از یکسو دارای کارکردهای مثبت بسیاری مانند برقراری ارتباط در اسرع وقت، صرفه جویی در وقت و دردسترس بودن دائمی انسانها و ... و از سوی دیگر، دارای کارکردهای منفی همچون رسوخ در حریم خصوصی اشخاص، ایجاد فضای تنش و تشویش اذهان عمومی، تضعیف باورهای عمومی و اخلاقیات و... بوده است.

با توجه به کارکردهای متنوع، تلفن همراه نظیر دوربین عکاسی و فیلم برداری،‌ ارسال و دریافت پیام، سرعت انتقال پیام، امکان ارسال عکس و فیلم،‌ قابلیت ضبط، دریافت امواج رادیو و تلویزیون،‌ امکانات رایانه‌ای٬ اتصال به شبکه و ...،  امروزه، نقش تلفن همراه، از یک وسیله و ابزار ارتباطی ساده فراتر رفته و کارکردهای متنوع و گسترده‌ای را شامل می‌شود. بررسی این نقش‌ها و کارکردها در عصر حاضر که به عصر اطلاعات معروف شده است، از اهمیت خاصی برخوردار است.

در این راستا، این مقاله تلاش دارد تا با دیدی آسیب شناسانه، به بررسی مهمترین نقش‌ها و کارکردهای تلفن همراه (بویژه SMS، به عنوان یکی از زیرمجموعه‌های مهم و کلیدی تلفن همراه) در عصر حاضر بپردازد و همچنین آثار و مهمترین کارکردهای آن را نیز در جامعه امروزین "ایران" مورد مطالعه و کنکاش قرار دهد.

محقق در این مقاله کوشیده‌است، تا مهمترین حوزه‌های تأثیرات مجموعه تلفن همراه (اعم از تلفن همراه و sms) را در حوزه‌های مختلف، بررسی و تأثیرات تلفن همراه را به عنوان یک ابزار نوین ارتباطی و اطلاعاتی، در بخش های مهم جامعه امروز بررسی و تبیین کند.

از این رو در این مقاله مهمترین کارکردهای پیام‌های کوتاه در حوزه‌های اطلاع رسانی، سیاسی، تبلیغاتی، حریم خصوصی، فکاهی و تفنن، ارتباطات انسانی، تعاملات گروهی، هرزنامه‌ها، شبکه‌های اجتماعی مجازی و ... و مهمترین کارکردها و نقشهای تلفن همراه نیز در حوزه‌های جوانان، سبک زندگی، فردگرایی، تعاملات جمعی همزمان، روابط اجتماعی و ... مورد مطالعه و بررسی قرار گرفته‌است.

1- مقدمه:

یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد دنیای امروز، وجود ارتباطات وسیع و گسترده انسانی است، گسترش ارتباطات به‌‌ویژه ارتباطات الکترونیک، جامعه جدید را چنان از جوامع پیشین متمایز ساخته کـه عـصر نو را عـصر ارتباطات و جـامعـه امـروز را جامعه اطلاعاتی خوانده‌اند. در چنین جامعه‌ای رسانه‌ها و وسایل ارتباط جمعی به عنوان عنصرکلیدی در ارتباطات، نقشی بس مهم ایفا می‌کنند.

رسانه‌ها در عصر ارتباطات و اطلاعات، یکی از مهترین ابزارهای دسترسی به اهداف تلقی می‌شوند. رسانه‌های جمعی از میان تمامی ابزارها و فنون جدید، بیشترین تأثیرات را دارند. این رسانه‌ها در پیدایش عادات تازه، تغییر در باورها و خلق و خوی و رفتار انسان‌ها، تکوین فرهنگ جهانی و نزدیک کردن جوامع و ملل، سهمی شگرف دارند.

"هارولد لاسول" در بیان کارکردهای رسانه‌ها معتقد است که رسانه‌های جمعی باید به حراست از محیط، همبستگی بین اجزای گوناگون جامعه در پاسخ به نیازهای محیطی، انتقال میراث فرهنگی از نسلی به نسل دیگر، کمک کد. "مرتن" و "لازارسفلد" به عنوان پیشگامان پژوهش در باب وسایل ارتباط جمعی، رسانه‌ها را دارای نقش‌هایی از این قبیل می‌دانند: وظیفه اخلاقی(حمایت از هنجارهای اجتماعی)، امکان اعطای پایگاه اجتماعی به اشخاص و گروه‌ها (آشکار نمودن یا ارتقای پایگاه‌های آنها از طریق معروفیت دادن به آنان) و هم‌چنین برخی کارکردهای نامطلوب (معتمدنژاد، 1375، ص29).

نیازمندی انسان امروز به اطلاعات واخبار در جهت دستیابی به رفاه بیشتر، بهتر زیستن و ارضای نیاز کنجکاوی، قدرت ساخت انگاره‌ها و شکل‌دهی افکار عمومی را به رسانه‌ها داده است و رسانه‌ها به عنوان بهترین منابع شکل دهی افکار و تصورات ما از محیط پیرامون بویژه در مورد رویدادهایی که خارج از دسترس، دید و تجربه مستقیم ما قراردارند، نقش مهم و برجسته‌ای ایفا می‌کنند.

یکی از مهمترین این ابزارهای نوین ارتباطی و اطلاعاتی در عصر جهانی شدن که کاربردهای روزافزونی در میان خیل گسترده مردم جامعه امروزین پیدا کرده است، "تلفن همراه" (Mobile) است. تلفن همراه، به عنوان یک وسیله ارتباطی در ابتدا مانند تلفن ثابت، با این تفاوت که همیشه همراه انسان است، درنظر گرفته شده بود، اما اثرات نوع جدید تلفن‌های همراه (که به "نسل سوم" (Third Generation) معروفند) متفاوت بوده‌است. افزایش تلفن های همراه و گوناگونی خدمات و تبلیغات وابسته به آن،‌ دگرگونی‌های اجتماعی گسترده‌ای را به دنبال خود آورده‌است، که امروزه موفقیتی برای این رسانه مشاهده می‌شود؛ که به هیچ وجه در ابتدا قابل پیش‌بینی نبود.

بعضی از کارشناسان رسانه، در توصیف وضعیت امروز و فردای رسانه‌ها با لحنی مبهم درباره تأثیر تلفن همراه بر دهکده ی جهانی سخن می‌گویند (سولیوان و دیگران، 1385، ص 173).

با توجه به کارکردهای متنوع تلفن همراه نظیر: دوربین عکاسی و فیلم‌برداری،‌ ارسال و دریافت پیام، سرعت انتقال پیام، امکان ارسال عکس و فیلم،‌ قابلیت ضبط، دریافت امواج رادیو و تلویزیون،‌ امکانات رایانه٬ اتصال به شبکه و ... نقش تلفن همراه دیگر از یک وسیله و ابزار ارتباطی ساده فراتر رفته و کارکردهای متنوع و گسترده‌ای را شامل می‌شود. بررسی این نقش‌ها و کارکردها در عصر حاضر که به عصر اطلاعات معروف شده است، از اهمیت خاصی برخوردار است. این مقاله سعی دارد با دیدی آسیب‌شناسانه به بررسی مهمترین نقش‌ها و کارکردهای تلفن همراه (بویژه SMS، به عنوان یکی از زیرمجموعه‌های مهم و کلیدی تلفن همراه) در  این عصر بپردازد و همچنین آثار و مهمترین کارکردهای آن را نیز در جامعه امروز "ایران" بررسی کند. لذا در این راستا، پژوهشگر در این مقاله ابتدا پس از معرفی و بررسی مهمترین مشخصات و ویژگیهای این ابزار ارتباطی (تلفن همراه) به کارکردهای آن اشاره می‌کند و سپس اثرات هریک از این نقش‌ها و کارکردها را در جامعه "ایران" مورد بررسی و مطالعه قرار می‌دهد.

2- تلفن همراه، ویژگیها و امکانات

مطالعه آثار و جنبه‌های مختلف تأثیر تلفن همراه بر جامعه بدون مطالعه کارکردها و ویژگیهای آن میسر نیست. لذا در این بخش اشاره‌ای داریم به برخی از مهمترین مشخصات این ابزار ارتباطی نوین:

1-2-سرعت انتقال پیام

با توجه به اینکه تلفن همراه همیشه همراه انسان است، در تمامی لحظات می‌شود، با این وسیله، سریعترین ارتباط را با مبادی دور داشت و از مزیت سرعت انتقال پیام در همه جا استفاده کرد.

2-2- ارسال و دریافت SMS

1-2-2- نگاهی به تاریخچه پیام کوتاه (SMS)

"سیستم ارسال پیام کوتاه" (Short Messaging System = (SMS، در طی اوائل دهه 1990 میلادی به عنوان متممی برای "سیستم جدید تلفن‌های همراه "GSM (Global System for Mobile Communications) یا سیستم جهانی ارتباطات همراه، گسترش یافت. مطابق با گزارش "پایگاه وب موبایل، اس. ام. اس "SMS (Global System for Mobile Communications)، یک موفقیت تصادفی بود که تقریباً هر کسی را در صنعت موبایل تعجب زده کرد. اولین پیام متنی تلفن‌های همراه، در سال 1992 به وسیله شرکت "ودافون" (Vodafone) بین یک مهندس کامپیوتر و تلفن همراه ارسال شد. این سیستم به کاربران تلفن همراه این امکان را می‌داد تا پیام‌های متنی کوتاه را با استفاده از هم‌کنشگری که تسلط بر آن مشکل و کم سرعت است به سایر کاربران ارسال کنند (جوینسون، 2003، 7).

بطور همزمان، در اروپا تلفن‌های همراه اعتباری در طی اواخر دهه 1990 میلادی محبوبیت پیدا کردند. یک کارت اعتباری به افراد جوان این امکان را می‌دهد تا از تلفن همراه استفاده کنند به این دلیل که آنها از قبل پول استفاده از تلفن خود را پرداخت کرده‌اند (تقریباً مثل کنتور برق که برای کار کردن، پول آن از قبل پرداخت می‌شود). توانایی تلفن‌های همراه برای ارسال و دریافت پیام‌های متنی توجه اندکی را به خود جلب کرد و حداقل در ابتدا به‌وسیله شرکت‌ها صورتحساب ارسال نمی‌شد. توانایی تلفن‌های همراه برای ارسال پیام‌های رایگان به دوستان به زودی مورد توجه افراد جوان با درآمد اندک  قرار گرفت و ارسال و دریافت SMS به صورت تصاعدی افزایش یافت. برای مثال، در ماه اگوست/اوت 2000، تنها در "انگلستان"، تعداد 560 میلیون پیام متنی ارسال شد. رشد خارق‌العاده ارسال پیام، همچنین منجر به گزارش‌ها و داستان‌های شتابزده رسانه‌ها در مورد پیام‌های متنی عجیب و غریب، استفاده از این پیامها در ماجراهای عشقی و البته مخاطرات بالقوه ارسال بیش از حد در ارسال پیام شد. برای مثال در مقاله‌ای در فصلنامه علمی- ترویجی "پراگیوپست" (Prague Post) ، "کیت سوگر" (Kate Soger)  (16 می/مه، 2001) از "مایکل سرنوسک" (Michal Cernousek)، " دانشگاه چالز"، نقل قول می‌کند که تأکید دارد ارسال پیام متنی اغلب برای گفتگوی بی‌معنی و مبتذل استفاده می‌شود و رسانه‌ای برای تنهایی است و شما باید از آن استفاده کنید تا در دنیای مدرن احساس تنهایی نکنید. "سوگر" همچنین یک اظهار علمی دیگر را نقل می‌کند که SMS صمیمیتی بدون راه فرار را حفظ می‌کند و مختصر و مفید گویی را تقویت می‌کند.

بطور مشابه، نگرانی‌ها در مورد SMS که یک تأثیر شبکه‌ای منفی دارد همانند نگرانی‌های قدیمی‌تر در مورد تکنولوژی جدید است، نوشتن و یا تلفن یک تأثیر منفی در مهارتهای اجتماعی و سلامت افراد دارند (گزارشهایی در مورد استفاده مکرر از SMS موجب صدماتی شده است).

سرویس SMS، ابتدا در سال 1991 در اروپا و در شبکه بی سیم به کار گرفته شد. در سال 1998، در کنار سیستم PCS با تکمیل فناوری‌های CDMA و SMS ,TDMA در بین مشترکین محبوبیتی غیرقابل پیشبینی یافت و در جایگاه واقعی خود قرار گرفت. سیستم پیام کوتاه، پروتکلی است که به کاربران تلفن همراه اجازه می‌دهد از طریق تلفن‌های موبایل خود پیغام‌های کوتاهی به صورت متن ارسال کنند. پدیده SMS در آوریل 1999، بسیار فراگیر شد؛ تا آنجا که بیش از یک میلیارد پیغام در آن ماه با استفاده از این سیستم ارسال شد که تعداد این پیغام‌ها هر شش ماه دو برابر می‌شود.

استفاده اولیه SMS، برای اطلاع به کاربران، در خصوص دریافت یک نامه از طریق پست الکترونیک (ایمیل) یا اطلاع به آنان در مورد دریافت یک پیغام صوتی بود. بدون استفاده از این سرویس، کاربران ناچار بودند به طور مرتب صندوق پستی یا صوتی خود را بررسی کنند که آیا پیغام جدیدی رسیده‌است یا خیر. خصوصاً در مورد پیام‌های فوری این سرویس  خیلی مفید است (Bert and Sydie,2001, pp.212-230).